ललितपुर संगीत क्षेत्र २०२७: युनेस्को संगीत सहरमा कहाँ बजाउने
· 5 min de lectura

ललितपुरलाई ३१ अक्टोबर २०२५ मा युनेस्को सिर्जनशील संगीत सहर घोषणा गरियो (द काठमाडौँ पोस्ट)। यहाँ दाफा भजन र पञ्चे बाजा जस्ता परम्परा जीवित छन्, र खोकनामा हुने निःशुल्क इकोज इन द भ्याली तथा ज्याजमाण्डुको "ज्याज एट पाटन" जस्ता कार्यक्रमले समकालीन कलाकारलाई पनि मञ्च दिन्छन्।
ललितपुर, जसलाई धेरैले पाटन भनेर चिन्छन्, अब युनेस्कोको "सिर्जनशील संगीत सहर" हो। मन्दिरका चोकमा बज्ने पञ्चे बाजा र दाफा भजनदेखि झम्सिखेल र सानेपाका बारमा हुने ब्लुज र ज्याज साँझसम्म, यो सहरमा परम्परागत र समकालीन संगीत एकअर्कासँगै बाँचेका छन्। यो गाइड ललितपुरमा बस्ने वा यहाँ बजाउन चाहने स्वतन्त्र कलाकारका लागि हो, र यसमा ललितपुरमा मात्र लागू हुने कुरा छन्। हरेक तथ्य नोभेम्बर २०२६ मा पढिएको स्रोतबाट लिइएको हो र लिंक साथै दिइएको छ।
युनेस्को सिर्जनशील संगीत सहर
द काठमाडौँ पोस्टका अनुसार ललितपुरलाई ३१ अक्टोबर २०२५ मा, विश्व सहर दिवसकै दिन, युनेस्को क्रिएटिभ सिटी अफ म्युजिक घोषणा गरियो। यससँगै ललितपुर युनेस्को क्रिएटिभ सिटिज नेटवर्कमा जोडियो, जसमा १०० भन्दा बढी देशका ४०८ भन्दा बढी सहर छन् र तीमध्ये ८४ संगीतका लागि मान्यता पाएका छन्। ललितपुरले चार वर्षे कार्ययोजनासहित आवेदन दिएको थियो, र सदस्य सहरले हरेक चार वर्षमा प्रगति प्रतिवेदन बुझाउनुपर्छ (द काठमाडौँ पोस्ट)।
कलाकारका लागि यसको अर्थ के हो? त्यही लेखमा युनेस्को नेपालकी नभा बस्न्यात थापाले यो मान्यता "प्रतीकात्मक भन्दा पनि दीर्घकालीन सम्बन्ध र सहकार्य" का बारेमा भएको बताएकी छन्, र पाटनका बाँसुरीवादक बिनित ज्वालानन्द राजोपाध्यायले स्थानीय सरकारले संगीतसम्बन्धी कार्यक्रम बढाएको उल्लेख गरेका छन्। अर्थात्, आउँदा वर्षमा सहरस्तरका कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय आदानप्रदानका अवसर खोज्न लायक छन्।
उपत्यकाको अर्को रोचक पक्ष पनि छ: छिमेकी काठमाडौँ सन् २०२३ देखि युनेस्को क्रिएटिभ सिटी अफ फिल्म हो (द काठमाडौँ पोस्ट)। संगीत र फिल्मका दुई सिर्जनशील सहर एउटै उपत्यकामा हुनु भनेको फिल्म, म्युजिक भिडियो र साउन्डट्र्याकमा काम गर्न चाहने ललितपुरका कलाकारका लागि सहकार्यको प्राकृतिक अवसर हो। नेटवर्कभित्र संगीतका लागि मान्यता पाएका अरू ८४ सहरसँग आदानप्रदानका कार्यक्रम पनि भविष्यमा खुल्न सक्छन्, त्यसैले महानगरपालिकाका सूचनामा ध्यान दिनुहोस्।
परम्परागत संगीत: पाटनको मुटु
ललितपुरमा संगीत केवल कला मात्र होइन, जीवनशैली हो। काठमाडौँ युथ अर्केस्ट्रा र काठमाडौँ म्युजिक इन्स्टिच्युटका संस्थापक सबिन मुनिकरले भनेझैँ, "ललितपुरमा संगीत सधैँ जीवनको तरिका रहँदै आएको छ" (द काठमाडौँ पोस्ट)। लेखमा उल्लेख भएका परम्परामा यी पर्छन्:
- पञ्चे बाजा र मन्दिरका चोकमा हुने तालवाद्य प्रस्तुति।
- कृष्ण मन्दिरमा साँझका भजन, भीमसेन मन्दिरमा दाफा भजन र कात्तिक नाच।
- रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा, जब सडक नै प्रस्तुतिको मञ्च बन्छ र मृदङ्ग भजन बज्छ।
युवा संगीतकारलाई परम्परागत संगीत सिकाउने र प्रस्तुत गर्ने पाटनको सामूहिक संस्था परम्परागत संगीत नाट्य समिति हो। परम्परासँग जोडिन चाहने कलाकारका लागि यो सिक्ने राम्रो ठाउँ हो।
पाटन संग्रहालयले पनि यस्ता कार्यक्रम गर्छ। ३ जनवरी २०२६ मा त्यहाँ नेवा भक्ति संगीत दाफा भजनबारे निःशुल्क कथावाचन र प्रत्यक्ष प्रदर्शन भएको थियो। यो ललितपुर महानगरपालिकाको नेतृत्वमा चल्ने सवारीमुक्त अभियान "पाटन पैलै पैलामा" को हिस्सा थियो (द काठमाडौँ पोस्ट)।
कहाँ बजाउने
झम्सिखेल र सानेपा
- अपटाउन लाउन्ज एन्ड क्लब (झम्सिखेल): १४ जुन २०२५ मा यहाँ सतिस स्थापितको "लाइभ ब्लुज एक्सप्लोजन" निःशुल्क प्रवेशमा भएको थियो, साथमा अपटाउन हाउस ब्यान्डको ओपनिङ सेट थियो (द काठमाडौँ पोस्ट)।
- इडेन (सानेपा): ज्याजमाण्डु २०२६ को "भ्याली जाम्स" का स्थलमध्ये एक, जहाँ ३० अक्टोबरमा फ्रान्सको केभिन साउरा ग्रुपले बजाउने तालिका थियो (ज्याजमाण्डु)।
- मोक्ष बार (झम्सिखेल): डिसेम्बर २०२४ मा यहाँ बर्तिका इम राईको एल्बम टुर भएको थियो (इभेन्टएमएक्स)। २०२५-२०२६ को कार्यक्रम हामीले पढेका स्रोतमा थिएन, त्यसैले हालको तालिका आफैँ जाँच्नुहोस्।
सम्पदा स्थल र ठूला मञ्च
- यलमाया केन्द्र (पाटन ढोका): ज्याजमाण्डुको "ज्याज एट पाटन" साँझ २०२५ (१४ अक्टोबर) र २०२६ (३ नोभेम्बर) दुवैमा यहीँ भयो, जहाँ नेपाली शास्त्रीय संगीत र ज्याजको फ्युजन प्रस्तुत गरिन्छ (नेपाल ट्राभलर, ज्याजमाण्डु)।
- च्यासल रंगशाला: ५ अप्रिल २०२५ मा "पाटन फेस्ट २०२५" यहीँ भएको थियो, जसमा जोन एन्ड द लोकल्स सहित चार ब्यान्ड थिए (मेरो पिक्चर)।
- पाटन दरबार क्षेत्र र पाटन संग्रहालय: ३ देखि ७ डिसेम्बर २०२५ को क्राफ्ट एन्ड कल्चर फेस्टिभलमा शास्त्रीय संगीत, नेपाल भाषाका लोकगीत र धाः बाजा तथा दमोखि बाजाको प्रस्तुति थियो (न्यु बिजनेस एज)।
महोत्सव र मिति
- इकोज इन द भ्याली: यसको १०औँ संस्करण २३ र २४ जनवरी २०२६ मा ललितपुरको खोकनामा निःशुल्क प्रवेशमा भयो। यसमा नेपाल र विश्वका लोक, परम्परागत र आदिवासी ध्वनि थिए, र स्थानीय समूह हट क्लब अफ पाटन तथा प्रोजेक्ट बाजा नेपालले पनि बजाए (द काठमाडौँ पोस्ट)। २०२७ को मिति हामीले पढेका स्रोतमा घोषणा भएको थिएन।
- ज्याजमाण्डु: २०२६ को संस्करण २९ अक्टोबरदेखि ४ नोभेम्बरसम्म भयो। ललितपुरमा यसका निःशुल्क कार्यशाला (३ नोभेम्बर, अलियन्स फ्रान्सेज, झम्सिखेल) र "ज्याज एट पाटन" भए (ज्याजमाण्डु)। ज्याज सिक्दै गरेका कलाकारका लागि यी कार्यशाला विदेशी संगीतकारसँग सिक्ने सबैभन्दा सजिलो अवसर हुन्।
तालिम र समुदाय
ललितपुरमा औपचारिक संगीत शिक्षाबारे हामीले पढेका स्रोतमा सबैभन्दा स्पष्ट जानकारी परम्परागत संगीतको हो: परम्परागत संगीत नाट्य समितिले युवालाई तालिम दिन्छ, र मंगलबजारका शिवेश शर्मा जस्ता वंशानुगत पुजारी-संगीतकारले मन्दिरको भजन परम्परा अगाडि बढाइरहेका छन्। लेखमा उनीहरूले परम्परा पहिले धेरैजसो पुरानो पुस्तामा मात्र निर्भर थियो भनेका छन्, र विद्यालयमा आधारित तालिमको सुझाव पनि दिएका छन् (द काठमाडौँ पोस्ट)। समकालीन संगीतको लागि ज्याजमाण्डुका कार्यशाला र अलियन्स फ्रान्सेज, झम्सिखेल सम्पर्कका बिन्दु हुन्।
ललितपुरका रेकर्डिङ स्टुडियो र रिहर्सल कोठाको भरपर्दो र हालको सूची हामीले आज पढेका स्रोतमा फेला पारेनौँ, त्यसैले यहाँ कुनै नाम राखिएको छैन। झम्सिखेल र सानेपामा बजाउने ब्यान्डसँग सोध्नु सबैभन्दा छिटो बाटो हो।
ललितपुरमा सुरु गर्ने सुझाव
- युनेस्को मान्यतापछि महानगरपालिकाले गर्ने संगीत कार्यक्रम र "पाटन पैलै पैलामा" जस्ता सार्वजनिक आयोजनामा ध्यान दिनुहोस्।
- परम्परागत बाजा वा भजन सिक्न चाहनुहुन्छ भने परम्परागत संगीत नाट्य समितिसँग सम्पर्क गर्नुहोस्।
- ज्याज, ब्लुज वा फ्युजन बजाउनुहुन्छ भने ज्याजमाण्डुका कार्यशाला र झम्सिखेल-सानेपाका स्थलमा जानुहोस्।
- इकोज इन द भ्याली जस्ता महोत्सवले लोक र प्रयोगात्मक संगीतलाई मञ्च दिन्छन्; आयोजकलाई समयमै सम्पर्क गर्नुहोस्।
आफ्नो संगीत रिलिज गर्ने
वितरण ललितपुरमा पनि नेपालका अरू सहरजस्तै हुन्छ, त्यसैले त्यसबारे नेपालमा निःशुल्क संगीत वितरण २०२७ गाइडमा पढ्नुहोस्। सेवा तुलना गर्न डिस्ट्रिब्युटर चेकलिस्ट हेर्नुहोस्, र नजिकैका सहरमा पनि बजाउने योजना छ भने काठमाडौँ र पोखरा का गाइड हेर्नुहोस्।
Be Fun मेडेइन, कोलम्बियामा आधारित संगीत कम्पनी हो, जसले गति लिइरहेका कलाकारमा उनीहरूको मास्टर नलिई सह-लगानी गर्छ। तपाईंको ललितपुरको प्रोजेक्ट अगाडि बढ्दै छ भने हामीलाई बताउनुहोस्।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
ललितपुर युनेस्को संगीत सहर कहिले बन्यो?
३१ अक्टोबर २०२५ मा, विश्व सहर दिवसकै दिन। ललितपुरले चार वर्षे कार्ययोजनासहित आवेदन दिएको थियो (द काठमाडौँ पोस्ट)।
ललितपुरमा लाइभ संगीत कहाँ बजाउन सकिन्छ?
झम्सिखेलको अपटाउन लाउन्ज एन्ड क्लब, सानेपाको इडेन र पाटन ढोकाको यलमाया केन्द्रमा २०२५-२०२६ मा लाइभ कार्यक्रम भएका छन्। ठूला कन्सर्ट च्यासल रंगशालामा पनि हुन्छन्।
इकोज इन द भ्याली के हो?
खोकना, ललितपुरमा हुने निःशुल्क लोक तथा परम्परागत संगीत महोत्सव। यसको १०औँ संस्करण २३-२४ जनवरी २०२६ मा भयो।
परम्परागत संगीत कहाँ सिक्न सकिन्छ?
पाटनको परम्परागत संगीत नाट्य समितिले युवा संगीतकारलाई परम्परागत संगीत सिकाउँछ र प्रस्तुति गर्छ।
स्रोतहरू
- The Kathmandu Post: After the UNESCO tag, what's next for Lalitpur's musicians
- The Kathmandu Post: Dapha Bhajan storytelling at Patan Museum
- The Kathmandu Post: Echoes in the Valley returns
- The Kathmandu Post: Events June 14 to June 20, 2025
- Jazzmandu 2026 programme
- Nepal Traveller: Jazzmandu 2025
- Mero Picture: Patan Fest 2025
- New Business Age: Craft and Culture Festival 2025 in Patan
- EventMX: Bartika Eam Rai album tour at Moksh, Jhamsikhel
अद्यावधिक: नोभेम्बर 2026। लेखक: हुआन अल्भारेज, Be Fun का सह-संस्थापक (मेडेयिन, कोलम्बिया)।